الباطل یموت بترک ذکره از حکمت روز گذشته تا خطای امروز
جوان بین: حوادث تروریستی اخیر نشان داد باورهای مخرب ناگهانی شکل نمی گیرند؛ از حرف های متوهمانه و بی پاسخ آغاز می شوند و به رفتار وحشیانه می رسند. اینجاست که جهاد تبیین ضرورت می یابد.
خبرگزاری مهر- یادداشت میهمان - حاتم ابتسام:
عبارت مشهور «الباطل یموت بترک ذکره» سال هاست در ادبیات دینی، اخلاقی و فرهنگی ما دست به دست می شود؛ عبارتی که به صورت خلاصه می گوید: باطل، اگر گفته نشود و در موردش سخن نرود، می میرد.
بررسی منابع نشان میدهد این تعبیر، حدیث نبوی یا روایت معصوم نیست، بلکه سخنی حکمی است که با مضامینی نزدیک، از برخی صحابه نقل شده و کم کم صورت ضرب المثل به خود گرفته است. بنابراین، بیشتر از آن که یک گزاره اجبار آور دینی باشد، یک سفارش تجربی و تاریخی است؛ سفارش ای که در بستر زمانی و اجتماعی خاصی معنا داشته است.
در روزگاری که ارتباطات محدود بود، دایره انتقال معنا کوچک می ماند و شایعه، اندیشه یا رفتار باطل، اگر وارد گفت و گوی عمومی نمی شد، امکان فراگیر شدن نداشت. در چنین وضعیتی، «ترک ذکر باطل» به این معنا بود که فردِ مؤمن یا آگاه، خویش را به زنجیره انتقال باطل تبدیل نکند؛ آنرا تکرار نکند، بازگو نکند و به نفر بعدی نسپارد. شبیه بیماری ای که اگر مراقبت های بهداشتی رعایت شود، واگیر نمی شود و زنجیره انتقال در همان نقطه قطع می گردد.
اما مساله دقیقا از همین جا آغاز می شود: ما دیگر در آن جهان زندگی نمی نماییم.
وقتی باطل، مستقل از ما منتشر می شود
در عصر رسانه، باطل برای زنده ماندن، منتظر «ذکر ما» نمی ماند. شبکه های اجتماعی، پلت فرم های تصویری، الگوریتم ها و سازوکارهای حرفه ای تولید محتوا، خود به موتورهای انتشار تبدیل گشته اند. امروز کافی است یک فکر مبتذل، امر باطل، نادرست یا قبیح، بسته بندی جذاب پیدا کند، لباس سرگرمی بپوشد، با شوخی، رقابت، احساسات یا هیجان آمیخته شود؛ آن گاه بدون نیاز به تأیید یا بازگویی ما، مسیر خویش را در جامعه باز می کند.
در چنین شرایطی، تفسیر رایج از «ترک ذکر» به عنوان یک استراتژی فرهنگی، نه فقط کارآمد نیست، بلکه می تواند خطرناک باشد. چونکه سکوت ما دیگر به مفهوم قطع زنجیره نیست؛ زنجیره ای که پیشاپیش فعال شده، تقویت می شود و ما صرفا از آن کنار می رویم.
سکوت، همیشه بی طرفی نیست
یکی از توجیه های رایج برای نپرداختن به مصادیق روشن باطل در رسانه و فرهنگ، اینست که «ورود به این موضوعات شأن ما را پایین می آورد» یا «پرداختن به آنها سبد فرهنگی ما را آلوده می کند». این نگاه، در ظاهر محافظه کارانه و نجیبانه است، اما در عمل اغلب به کناره گیری از میدان تبیین می انجامد.
واقعیت اینست که ما، چه بخواهیم و چه نخواهیم، عضوی از زنجیره معنا در جامعه ایم. عقب کشیدن، زنجیره را قطع نمی کند؛ فقط جای ما را خالی می گذارد تا دیگران آنرا پر کنند. در خیلی از موارد، همین خلأ است که اجازه می دهد باطل، آرام و موریانه وار، از حاشیه به متن بیاید، از شوخی به باور برسد و از یک اندیشه سیاسی، برنامه یا محتوای به ظاهر کم اهمیت، به یک جریان فراگیر تبدیل گردد.
تفاوت «تکرار باطل» و «مواجهه با باطل»
نکته اساسی اینجاست: نقد این ضرب المثل به مفهوم سفارش به تبدیل شدن به بلندگوی باطل نیست. ما نباید زنجیره انتقال باطل باشیم؛ اما این با سکوت مطلق یکی نیست.
میان «بازنشر بی تأمل» و «مواجهه آگاهانه» تفاوتی بنیادین وجود دارد. مواجهه، یعنی دیدن، شناختن، تحلیل کردن، افشا کردن سازوکارها و نشان دادن پشت صحنه ها؛ نه تکرار خام و بی موضع.
در عصر رسانه، باطل اغلب از راه ابهام، سرگرمی و نرمال سازی پیش می رود، نه از مسیر تقابل آشکار. درست در همین نقطه است که مسئولیت فرهنگی آغاز می شود: جایی که باید ایستاد، توضیح داد، مرزها را روشن کرد و اجازه نداد سکوت ما به مفهوم تأیید نانوشته تعبیر شود.
«الباطل یموت بترک ذکره» اگر به مفهوم عدم مشارکت در انتقال کور و بی موضع باطل فهم شود، همچنان قابل دفاع است. اما اگر به استراتژی سکوت، کناره گیری و خروج از میدان تبیین تبدیل گردد، دیگر نه فقط کارآمد نیست، بلکه به تقویت همان چیزی می انجامد که قرار بود با آن مقابله شود.
امروز، باطل با نادیده گرفته شدن نمی میرد؛ با شناخته شدن، نقد شدن و مهار آگاهانه تضعیف می شود. و ما، اگر خویش را بی جهت از میدان بیرون بکشیم، نه شأن خویش را حفظ نموده ایم و نه از باطل کاسته ایم؛ فقط سهم خویش را از مسئولیت واگذار کرده ایم.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب