اینترنت چطور مفهوم کودکی را دگرگون کرد؟
به گزارش جوان بین، اگر اینترنت نبود، خردسالان شاید از خیلی از لطمه های فضای مجازی در امان می ماندند؛ اما آیا از فرصت هایی چون آموزش آنلاین، دسترسی آزاد به اطلاعات و مشارکت در جهان دیجیتال هم محروم نمی شدند؟
یادداشت مهمان، محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان:
در تاریخ بشر کمتر پدیده ای را می توان یافت که در مدتی کوتاه، به اندازه اینترنت، تجربه زیستن انسان را دگرگون کرده باشد. اگر انقلاب صنعتی شیوه تولید را عوض کرد و انقلاب چاپ، دسترسی به دانش را متحول ساخت، اینترنت مرزهای زمان، مکان و ارتباطات انسانی را درنوردید و سبک زندگی نسل های جدید را از بنیان دگرگون کرد. هیچ گروهی هم به اندازه خردسالان تحت تأثیر این تحول قرار نگرفته اند؛ نسلی که اولین تجربه های یادگیری، بازی، دوستی، هویت یابی و حتی مشارکت اجتماعی خودرا در کنار جهان حقیقی، در فضای دیجیتال هم تجربه می کند.
اما همین واقعیت، پرسشی بنیادین را پیش روی ما قرار می دهد: اگر اینترنت هیچگاه به وجود نمی آمد، کودکی چطور بود؟ آیا خردسالان فقط آرام تر و کم خطرتر زندگی می کردند یا اساساً از خیلی از فرصت هایی که امروز جزء لاینفک حقوق آنان تلقی می شود هم محروم می ماندند؟ پاسخ به این پرسش، فقط نوستالژیک یا جامعه شناختی نیست؛ بلکه به قلب مباحث حقوق کودک در قرن بیست ویکم راه می یابد.
کودکی قبل از اینترنت؛ جهانی کوچک اما ملموس
پیش از ظهور اینترنت، جهان کودک عمدتا در محدوده خانه، مدرسه، خانواده و محله تعریف می شد. بازیهای گروهی، قصه گویی، مطالعه کتاب، ارتباط چهره به چهره و تجربه مستقیم طبیعت، مهم ترین ابزارهای رشد اجتماعی و شناختی خردسالان بودند. منابع یادگیری محدود اما عمیق تر بود و کودک برای رسیدن به دانش، ناگزیر از رفتن به کتابخانه، معلم یا اعضاء خانواده بود.
این محدودیت ها، هرچند سرعت دسترسی به اطلاعات را کاهش می داد، اما در مقابل، فرصت بیشتری برای ایجاد روابط انسانی پایدار، تمرکز، تخیل و تجربه های زیسته فراهم می کرد. خیلی از روان شناسان باور دارند که بخش مهمی از مهارت های اجتماعی نسل های گذشته، حاصل همین تعاملات واقعی بود.
اما این تصویر، همه حقیقت نیست. کودکی بدون اینترنت، با این حال، با محدودیت های جدی هم همراه بود؛ کودک ساکن یک روستای دورافتاده یا منطقه محروم، حدودا هیچ امکان برابری با کودک شهرهای بزرگ برای دسترسی به منابع آموزشی، فرهنگی یا ارتباط با جهان خارج نداشت. فاصله جغرافیایی، در عمل به فاصله دانایی تبدیل می شد.
اینترنت؛ تولد نسل جدیدی از حقوق کودک
اینترنت فقط ابزار سرگرمی نیست؛ بلکه ماهیت خیلی از حقوق کودک را هم دگرگون کرده است. امروزه حق بر آموزش، حق بر دسترسی به اطلاعات، حق بر مشارکت، حق بر بیان دیدگاه و حتی حق بر سلامت، بدون دسترسی معقول و ایمن به اینترنت، معنایی متفاوت پیدا کرده اند.
همه گیری کووید-۱۹ این حقیقت را آشکارتر ساخت. میلیونها کودک در سراسر دنیا تنها از راه اینترنت توانستند آموزش خودرا ادامه دهند. در همان زمان، نابرابری دیجیتال به یکی از مهم ترین اشکال تبعیض آموزشی تبدیل شد؛ کودکانی که اینترنت یا ابزارهای دیجیتال در اختیار نداشتند، در عمل از حق آموزش محروم شدند.
از همین رو، در سالهای اخیر ادبیات حقوق بشر از مفهومی با عنوان حقوق دیجیتال کودک سخن می گوید؛ مفهومی که نشان میدهد اینترنت دیگر فقط یک فناوری نیست، بلکه بستری برای تحقق یا نقض خیلی از حقوق بنیادین خردسالان است.
پارادوکس عصر دیجیتال؛ فرصت و تهدید در کنار یکدیگر
با وجود این، اینترنت همان اندازه که فرصت آفرین است، می تواند تهدیدآفرین هم باشد. خردسالان امروز بالاتر از هر زمان دیگری در معرض مخاطراتی مانند تجاوز به حریم خصوصی، سوءاستفاده جنسی برخط، آزار اینترنتی، اعتیاد به فضای مجازی، اخبار جعلی، خشونت دیجیتال و بهره کشی اقتصادی از داده های شخصی قرار دارند.
این پارادوکس، یکی از مهم ترین چالش های حقوق کودک در عصر حاضر است. در گذشته، دغدغه اصلی پشتیبانی از کودک در فضای فیزیکی بود؛ اما امروز بخش مهمی از مسئولیت دولت ها، خانواده ها و شرکتهای فناوری به صیانت از کودک در فضای دیجیتال مربوط می شود.
به همین دلیل، کمیته حقوق کودک سازمان ملل در تفسیر عمومی شماره ۲۵ (۲۰۲۱) اعلام نمود که حقوق مندرج در کنوانسیون حقوق کودک، در محیط دیجیتال هم با همان قوت و اعتبار قابل اعمال اند و دولت ها موظف اند فضای دیجیتال را به محیطی امن، در دسترس و عاری از تبعیض برای خردسالان تبدیل کنند.
اگر اینترنت نبود، آیا امروز از «حقوق دیجیتال کودک» سخن می گفتیم؟
شاید پاسخ این پرسش منفی باشد. خیلی از مباحثی که امروز در حقوق بین الملل مطرح اند—از حق بر حریم خصوصی دیجیتال گرفته تا پشتیبانی از داده های کودکان، امنیت سایبری، دسترسی برابر به آموزش آنلاین و پشتیبانی از خردسالان در مقابل خشونت برخط—اساساً بدون اینترنت موضوعیتی نداشتند.
اما همین حقیقت نشان میدهد که فناوری، فقط ابزار تغییر سبک زندگی نیست؛ بلکه خود به عاملی برای تحول مفاهیم حقوقی تبدیل گشته است. همان گونه که انقلاب صنعتی حقوق کار را دگرگون کرد، انقلاب دیجیتال هم حقوق کودک را وارد مرحله ای تازه کرده است؛ مرحله ای که در آن، پشتیبانی از کودک تنها به مدرسه، خانواده و خیابان محدود نمی گردد، بلکه فضای مجازی هم بخشی از قلمرو تعهدات حقوق بشری دولت هاست.
جمع بندی؛ مساله امروز، نبود اینترنت نیست، حکمرانی بر اینترنت است
پرسش «اگر اینترنت نبود، کودکی چطور بود؟» در نهایت ما را به این نتیجه می رساند که مساله اصلی، حضور یا فقدان اینترنت نیست، بلکه نحوه حکمرانی بر آنست. اینترنت فرصت هایی بی سابقه برای آموزش، دسترسی به اطلاعات، مشارکت و شکوفایی استعدادهای خردسالان فراهم آورده است؛ اما همین فضا، در صورت فقدان چارچوب های حقوقی و سیاستهای حمایتی، می تواند به بستری برای نقض گسترده حقوق آنان تبدیل گردد.
از این رو، چالش حقوق بین الملل در دهه های آینده، حذف فناوری یا محدود کردن خردسالان نخواهد بود، بلکه تضمین آنست که هیچ کودکی به سبب فقر دیجیتال از فرصتهای عصر فناوری محروم نشود و هیچ کودکی هم در این فضا، قربانی نقض حقوق بنیادین خود نگردد. آینده حقوق کودک، بالاتر از هر زمان دیگری، با آینده حکمرانی دیجیتال گره خورده است؛ و شاید بتوان اظهار داشت که پشتیبانی از کودک در قرن بیست ویکم، بدون پشتیبانی از حقوق وی در فضای دیجیتال، دیگر قابل تصور نیست.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب