اولین نماز جمعه انقلاب چه طور به مهم ترین تریبون جمهوری اسلامی بدل شد
جوان بین: اولین نماز جمعه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، فقط یک مراسم عبادی نبود؛ نشانه ای بود از برگشت دین به متن سیاست و جامعه؛ که به امامت آیت ا... سید محمود طالقانی در دانشگاه تهران برگزار گردید.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:
در ایام پرتلاطم بعد از انقلاب ۱۳۵۷، جامعه ایران درحال تجربه باز تعریف خیلی از نهادهای دینی و سیاسی بود. دراین میان، نماز جمعه جایگاهی ویژه یافت؛ نهادی که در سالیان قبل از انقلاب بیشتر از هر چیز با خاطره ای فقهی و عبادی شناخته می شد، اما بعد از انقلاب به تریبونی برای بیان مسایل سیاسی، اجتماعی و آرمان های انقلابی تبدیل شد. چهره محوری این شروع تازه، آیت ا... سید محمود طالقانی بود؛ روحانی پیشرویی که هم قبل از انقلاب در مبارزه سیاسی و هم بعد از آن در سامان دادن به نظم جدید نقش مهمی داشت.
نخستین نماز جمعه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، فقط یک مراسم عبادی نبود؛ نشانه ای بود از بازگشت دین به متن سیاست و جامعه. این مراسم که به امامت آیت ا... سید محمود طالقانی در دانشگاه تهران برگزار شد، به سرعت به یکی از مهم ترین رخدادهای نمادین ماه های نخست انقلاب بدل شد و بعدها راه را برای ایجاد نهادی اثرگذار در حیات سیاسی جمهوری اسلامی گشود.
شکل گیری سنتی که به یکی از مهم ترین تریبون های سیاسی اجتماعی جمهوری اسلامی تبدیل شد
آیت ا... سید محمود طالقانی از برجسته ترین چهره های روحانیت معاصر ایران بود؛ روحانی ای که نام او با تفسیر قرآن، مبارزه سیاسی، دفاع از آزادی و حساسیت نسبت به عدالت اجتماعی گره خورده است. وی در ماه های نخست بعد از پیروزی انقلاب، یکی از چهره های مورد اعتماد مردم و رهبران انقلاب به شمار می رفت و همین جایگاه سبب شد که مسئولیت برگزاری اولین نماز جمعه بعد از انقلاب بنا به درخواست خود او توسط امام خمینی (ره) به او سپرده شود.
طالقانی به نماز جمعه توجه ویژه ای داشت و قبل از پیروزی انقلاب در مسجد هدایت، از اهمیت نماز جمعه سخن گفته بود، در این راستا شش ماه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، پیشنهاد احیای سنت نماز جمعه را با امام خمینی در بین گذاشت که ایشان هم با این پیشنهاد موافقت نمود و شب چهارشنبه سوم مرداد، امام خمینی با ارسال پیامی به آیت ا... طالقانی تکلیف کرد که از آن تاریخ به بعد نماز جماعت را به وکالت از سوی ایشان در تهران برگزار نماید. همینطور قرار براین شد تا در دو خطبه مسایل سیاسی و اجتماعی را برای مردم بیان کند؛ طالقانی خود نیز به اهمیت این سنت دینی-اجتماعی باور داشت و قبل از انقلاب بارها از نقش نماز جمعه در ایجاد همبستگی و آگاهی سخن گفته بود. بعد از این واقعه بود که امامان جمعه در سرتاسر کشور منصوب شدند.
به این ترتیب اولین نماز جمعه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در پنجم مرداد ۱۳۵۸، برابر با سوم رمضان ۱۳۹۹ قمری، در دانشگاه تهران برگزار گردید. انتخاب دانشگاه تهران بعنوان محل برگزاری، اتفاقی ساده نبود؛ این مکان در آن زمان یکی از نمادهای اصلی تحولات سیاسی و حضور مردم در صحنه عمومی بود. از همان شروع روشن بود که این نماز جمعه قرار نیست فقط یک مراسم عبادی معمولی باشد، بلکه مقرر است به یک رخداد تاریخی و اجتماعی بدل شود؛ رخدادی که هم نشانه وحدت باشد و هم عرصه ای برای بازتاب پیام انقلاب.
حضور مردم در این مراسم خیلی گسترده بود. گزارشات آن زمان و داستانهای تاریخی بعدی از جمعیتی عظیم سخن می گویند که فضای دانشگاه و خیابان های اطراف را پر کرده بود. همین استقبال پرشور نشان می داد که جامعه بعد از انقلاب، نماز جمعه را فقط یک فریضه فردی نمی بیند، بلکه آنرا مجالی برای دیدار، شنیدن، همبستگی و مشارکت جمعی تلقی می کند. در حقیقت، اولین نماز جمعه طالقانی از همان شروع نشان داد که می تواند نقش یک رسانه عمومی را ایفا کند؛ رسانه ای که نه فقط عبادت، بلکه تفسیر رخدادهای زمانه را نیز بر عهده دارد.
خطبه هایی که مردم را مخاطب قرار می داد و به متن حوادث می آورد
خطبه های اولین نماز جمعه از مهم ترین بخش های این رویداد تاریخی بودند. طالقانی در این خطبه ها نماز جمعه را بعنوان «مظهر وحدت توحیدی» معرفی کرد؛ وحدتی که مسلمانان را از پراکندگی بیرون می آورد و در یک صف مشترک قرار می دهد. او با استناد به آیات قرآن، بخصوص آیه های سوره جمعه، توضیح داد که دعوت به نماز جمعه فقط دعوت به حضور در نماز نیست، بلکه دعوتی برای بازگشت به ذکر خدا، کنار گذاشتن مشغله های روزمره و ورود به یک تجربه جمعیِ آگاهانه است. در نگاه او، نماز جمعه جایگاهی برای پیوند میان ایمان، آگاهی و مسئولیت اجتماعی بود.
طالقانی در اولین خطبه اظهار داشت: «کدام کشور، کدام بلوک، کدام مکتب دارای چنین صفی است؟ صفی که متصل به هم است و چنین صفی را نمی توان با پول و رشوه و فریب تشکیل داد؛ بلکه می توان آنرا با حق، ایمان خالص و فرمان الهی فراهم نمود. همین صف است که دشمنان اسلام را نگران کرده است و به جهت اینکه این صف را قطع و متلاشی کنند هر روز بهانه جویی می کنند، برای اینکه نگران هستند که اگر این صف محکم، گسترده تر و پیوسته تر شد دیگر جایی برای نفوذ استعمار شرق و غرب و مکتب های دیگر وجود ندارد. این صف عظیم توحید است، صف عبادت است، صف نماز است، صف جهاد است. دشمنان دسیسه کنند اگر چند روزی هم تعطیل کنند، همانطور که ۱۴ قرن تعطیل نشد، حالا هم تعطیل نخواهد شد. دسیسه ها و برادرکشی هایی که در اطراف کشور صورت می گیرد برای متلاشی کردن صف مسلمانان است، به جهت اینکه وحدت را از بین ببرند؛ وحدتی که از درون دل ها و وجدان ها سرچشمه گرفته و با رهبری های قاطع اسلامی به حرکت درآمده است؛ به این دلیل، دنیا را نگران ساخته و آمریکا، امپریالیست، اروپا، صهیونیسم را به وحشت انداخته است. بنابراین در سرحدات ما مشغول به انجام توطئه شده اند تا به گمان خود این صف را متلاشی سازند اما اقدامات آنها نتیجه ای جز رسوایی به دنبال نخواهد داشت. برای اینکه ایران مجهز به سپاه است؛ سپاهی که محدود به ارتش نیست و همه ی زنان و مردان از کوچک و بزرگ، سپاه اسلام و پاسدار اسلام هستند.»
در واقع طالقانی خطبه ها را از سطح تفسیر صرف عبادی فراتر برد. او نماز جمعه را تریبونی برای اخطار نسبت به توطئه ها و «دسایس دشمنان» دانست و تاکید کرد که مسلمانان باید از رخدادهای سیاسی و اجتماعی زمانه خود آگاه باشند. در فضای بعد از انقلاب، این سخن معنایی روشن داشت: انقلاب نباید به یک جریان بسته و محدود به گروهی خاص تبدیل گردد. مردم باید همچنان در مرکز تحولات بمانند و نسبت به آینده کشور احساس مسئولیت کنند. همین رویکرد بود که خطبه های طالقانی را به متنی فراتر از موعظه دینی بدل کرد و به آنها رنگی آشکارا سیاسی و اجتماعی بخشید.
اهمیت تاریخی این خطبه ها در این بود که اولین نماز جمعه انقلاب را به یک صحنه تبیین گر تبدیل کردند؛ صحنه ای که در آن دین و سیاست نه در مقابل هم، بلکه در کنار هم قرار گرفتند. این مراسم در زمانی برگزار شد که فضای سیاسی کشور هنوز درحال ایجاد بود و انتخابات مجلس خبرگان نیز در جریان بود. از همین رو، طالقانی در خطبه های خود به اهمیت انتخاب، مسئولیت عمومی و مشارکت آگاهانه مردم نیز اشاره نمود. او می خواست نماز جمعه تنها محل دعا و نیایش نباشد، بلکه به مکانی برای آموزش سیاسی و اخلاقی جامعه تبدیل گردد.
لحن خطبه های طالقانی حماسی، قرآنی و دعوت گر بود. او با استفاده از زبان دین، پیام های اجتماعی و سیاسی خویش را منتقل می کرد و میان خطابه مذهبی و تحلیل اجتماعی پلی می زد. در خطبه دوم نیز بر پیوند سرنوشت مسلمانان با محرومان و مستضعفان تاکید کرد و نگاه خویش را از مرزهای ایران فراتر برد. این رویکرد نشان می داد که طالقانی، نماز جمعه را در چارچوبی وسیع تر از مناسک هفتگی می فهمد؛ برای او این مراسم می توانست آینه ای از وضعیت جهان اسلام و جایگاه مسلمانان در مقابل ظلم، بی عدالتی و انفعال باشد.
بازتاب اولین نماز جمعه و خطبه های طالقانی خیلی گسترده بود. در حافظه جمعی آن دوره، این مراسم بعنوان یک نقطه شروع مهم ثبت شد؛ نقطه ای که از یک سو به بازسازی نهادهای دینی بعد از انقلاب کمک کرد و از طرفی، نشان داد که خطبه جمعه می تواند نقشی فراتر از عبادت هفتگی داشته باشد. خیلی از گزارش ها از شور عمومی، ازدحام جمعیت و احساس مشارکت تاریخی مردم در آن روز سخن گفته اند. همین خصوصیت ها سبب شد که نماز جمعه از همان شروع به یکی از مهم ترین تریبون های رسمی جمهوری اسلامی بدل شود.
سنتی که طالقانی شروع کرد، با محرابهای خونین ادامه یافت
اما طالقانی عمر زیادی برای ادامه این مسیر نداشت. او بعد از برگزاری چند نماز جمعه دیگر، در ۱۸ شهریور ۱۳۵۸ دارفانی را وداع گفت. آخرین نماز جمعه اش در بهشت زهرا برگزار شده بود؛ مکانی که خود به یکی از نمادهای انقلاب تبدیل گشته بود. مرگ سریع او سبب شد که نقش تاریخی اش در شروع نهاد نماز جمعه بیشتر از پیش برجسته شود. طالقانی نه فقط آغازگر این سنت در جمهوری اسلامی بود، بلکه با شخصیت و خطبه هایش به آن هویت بخشید. از همین رو، نام وی در تاریخ نماز جمعه ایران جایگاهی ویژه دارد؛ جایگاهی هم نمادین و هم عملی.
راست بالا: شهید صدوقی، راست پایین: شهید دستغیب
وسط: شهید قاضی طباطبایی
چپ بالا: شهید مدنی، چپ پایین: شهید اشرفی اصفهانی
در سالیان بعد، نماز جمعه در تهران و شهر های دیگر ادامه یافت و به نهادی ثابت در ساختار سیاسی و اجتماعی جمهوری اسلامی تبدیل شد. از میان همه امامان جمعه، پنج نفر به شهادت رسیدند و به نام «شهدای محراب» شناخته شدند: سید محمدعلی قاضی طباطبایی، سید اسدالله مدنی، سید عبدالحسین دستغیب، محمد صدوقی و عطاءالله اشرفی اصفهانی. این عنوان بتدریج در حافظه رسمی جمهوری اسلامی جایگاه مهمی یافت و به نمادی از پیوند میان عبادت، مبارزه و شهادت تبدیل شد. در مقابل، آیت ا... طالقانی با وجود آنکه اولین امام جمعه تهران بعد از انقلاب بود، در شمار شهدای محراب قرار نمی گیرد.
نخستین نماز جمعه بعد از انقلاب در تاریخ 5 مرداد 1358 را باید یکی از رخدادهای کلیدی ماه های نخستین جمهوری اسلامی دانست؛ رخدادی که هم بازتاب دهنده فضای پرشور آن روزها بود و هم آینده یک نهاد مهم را ترسیم کرد. خطبه های طالقانی در آن روزها نشان دادند که نماز جمعه می تواند هم محل عبادت باشد، هم صحنه آگاهی بخشی، هم عرصه بیان سیاست و هم نماد وحدت اجتماعی و هم ساحت حضور همه اقشار جامعه. از همین رو، این مراسم تنها یک رویداد مذهبی نبود، بلکه بخشی از تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران بعد از انقلاب به شمار می آید.
حرف آخر اینکه همین صف است که دشمنان اسلام را نگران کرده است و به سبب این که این صف را قطع و متلاشی کنند هر روز بهانه جویی می کنند، به جهت اینکه نگران هستند که اگر این صف محکم، گسترده تر و پیوسته تر شد دیگر جایی برای نفوذ استعمار شرق و غرب و مکتب های دیگر وجود ندارد. این صف عظیم توحید است، صف عبادت است، صف نماز است، صف جهاد است. دشمنان دسیسه کنند اگر چند روزی هم تعطیل کنند، همانطور که ۱۴ قرن تعطیل نشد، حالا هم تعطیل نخواهد شد.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب