مردی که در بین کتاب هایش به شهادت رسید
به گزارش جوان بین، مردی که یک عمر با کتاب زیست، در بین کتاب هایش به شهادت رسید؛ حالا در اولین هفته کتاب بعد از فقدانش، قفسه ها و یادداشت هایش از پیوندی می گویند که با مرگ پایان نیافت.

بعضی تصویرها را نمی شود به آسانی از ذهن بیرون کرد. حتی اگر بارها درباره ی شان حرف بزنیم، باز چیزی در آنها باقی می ماند که نمی توان به زبان آورد. تصور کنید کتابخانه ای را که سال ها محل خلوت و مطالعه مردی بوده است؛ قفسه هایی پر از کتاب، آثاری از ادبیات ایران و جهان، تاریخ، فلسفه، دین و فرهنگ؛ کتاب هایی که یکی یکی خوانده شده اند، درباره ی شان فکر شده و گاهی حاشیه ای کنار سطرهایشان نشسته است. حالا صاحب آن کتابخانه دیگر نیست. وی در همان جایی به شهادت رسیده که بخش مهمی از زندگی اش را در آن گذرانده بود؛ میان کتاب هایی که روزگاری برای خواندنشان وقت گذاشته بود. کتاب ها همان جا مانده اند، اما دیگر دستی نیست که آنها را از قفسه بیرون بیاورد، ورق بزند و کنار جمله ای مکث کند.
این تصویر، برای هفته کتاب سال جاری معنای دیگری دارد. سال جاری اولین هفته کتابی است که آن مرد کتاب خوان در بین ما نیست. مردی که کتاب را نه برای آنکه در قاب عکس و سخنرانی از آن دفاع کند، بلکه برای آنکه بخواند، بفهمد، بیندیشد و با جهان های تازه آشنا شود، جدی می گرفت. حالا در غیاب او، کتابخانه اش بیشتر از هر زمان دیگری به چشم می آید؛ نه فقط بعنوان مجموعه ای از کتاب ها، بلکه بعنوان ردپای یک زندگی. زندگی مردی که بخش مهمی از روزهایش را با کلمه ها گذرانده بود و حالا کلمه ها از او به یادگار مانده اند.
شاید اگر کسی بخواهد نسبت یک انسان با کتاب را بشناسد، بهتر باشد به جای شمردن کتاب های کتابخانه اش، از او بپرسد آخرین کتابی که خوانده چه بوده، کدام شخصیت داستانی را دوست داشته، از خواندن کدام روایت به فکر فرو رفته و کدام جمله را آن قدر مهم دانسته که کنارش نشانه ای بگذارد. کتاب خوانی، برعکس آن چه گاهی تصور می نماییم، با تعداد جلدهای چیده شده در قفسه ها سنجیده نمی شود؛ با اثری سنجیده می شود که کتاب در ذهن و زندگی آدم باقی می گذارد.
از این منظر، کتابخانه رهبر شهید را باید فراتر از یک مجموعه شخصی دید. روایت هایی که از مطالعه او نقل شده، نشان میدهد با خواننده ای مواجه بوده ایم که خویش را به یک حوزه محدود نمی کرد. در کنار کتاب های دینی و تاریخی، ادبیات کلاسیک و معاصر ایران و جهان نیز جایگاه مهمی در مطالعاتش داشت. از رمان های بزرگ روسی تا آثار نویسندگان فرانسوی و آمریکایی، از شعر و داستان تا تاریخ و فلسفه؛ گویی برای او کتاب پنجره ای بود که نباید به روی هیچ کدام از آنها بسته می ماند.
درباره کتابخانه شخصی رهبر شهید روایت شده است که بخش زیادی از وقت ایشان در کتابخانه می گذشت و آثار تازه پخش شده یا کتاب هایی را که به ایشان اهدا می شد، با دقت مطالعه می کردند. حتی کتاب نویسندگانی که برایشان شناخته شده نبودند نیز از این فرصت محروم نمی ماندند. نکته مهم تر این که مطالعه برای ایشان به ورق زدن و تمام کردن کتاب محدود نمی شد؛ درباره ی آثار نظر می دادند و در حاشیه خیلی از کتاب ها یادداشت هایی از خود باقی می گذاشتند.
این جزئیات، شاید از هر توصیف پرطمطراقی درباره ی علاقه به کتاب گویاتر باشد. کسی که کنار سطرهای کتاب می ایستد و برای آنها یادداشت می نویسد، با متن رابطه ای فراتر از خواندن برقرار کرده است. او با نویسنده وارد گفت و گو می شود، با استدلالی موافقت یا مخالفت می کند، پرسشی در ذهنش شکل می گیرد و گاهی لازم می بیند همان جا پاسخی یا اعتراضی ثبت کند. کتاب برای چنین خواننده ای چیزی نیست که بعد از بستن جلدش تمام شود؛ امکان دارد ساعت ها و حتی روزها در ذهن او ادامه پیدا کند. شاید به این علت است که حاشیه های یک کتاب، گاهی از خود متن هم شخصی تر و خواندنی تر می شوند؛ چون رد عبور ذهن کسی را در خود نگه می دارند.
شاید یکی از جذاب ترین بخش های روایت کتاب خوانی رهبر شهید، همین گستردگی سلیقه مطالعاتی او باشد. خواندن آثار متفاوت، انسان را از محصور ماندن در یک زاویه دید بیرون می آورد. رمان، آدم را به زندگی کسی می برد که هیچ گاه او را ندیده است؛ با نگرانی هایش همراه می شود، شکست هایش را می فهمد و شادی هایش را تجربه می کند. تاریخ، امکان تماشای تجربه نسل هایی را فراهم می آورد که قبل از ما زیسته اند؛ فلسفه پرسش هایی را پیش می کشد که شاید هیچ گاه به ذهنمان نرسیده باشد و شعر، برای احساساتی که زبان روزمره از بیانشان ناتوان است، کلمه پیدا می کند.
کتاب خوانی به این معنا، تمرین دیدن جهان از چشم دیگران است. آدم با هر کتاب، مدتی در خانه ذهن دیگری زندگی می کند؛ با شخصیت هایش همراه می شود، در کوچه های شهرهای ناآشنا قدم می زند و با آدم هایی آشنا می شود که شاید در هیچ شرایط دیگری امکان ملاقاتشان را نداشته باشد. کتاب، مرزهای زندگی معمولی ما را کمی جابه جا می کند و اجازه می دهد تجربه هایی فراتر از عمر و جغرافیای خودمان داشته باشیم. شاید همین گستردگی جهان کتاب است که خواننده را برای همیشه تشنه خواندن نگه می دارد؛ همیشه کتابی هست که هنوز نخوانده و جهانی که هنوز کشف نکرده است.
از روایتهای نقل شده درباره ی رهبر شهید، ماجرای جمع آوری و صحافی حدود ۳۰۰ جلد کتاب قدیمی در دوران جوانی نیز قابل توجه است. این روایت، تصویری از علاقه ای می دهد که قرار نبود تنها به دسترسی به کتاب های آماده و تازه پخش شده محدود بماند. کتاب برای او چیزی باارزش بود که باید حفظ می شد و از لطمه دور می ماند. چنین جزئیاتی وقتی در کنار کتابخانه شخصی و یادداشت های حاشیه کتاب ها قرار می گیرند، از یک علاقه گذرا خبر نمی دهند؛ از عادتی دیرپا سخن می گویند که در دوره های مختلف زندگی ادامه داشته است.
البته علاقه به کتاب زمانی معنای اجتماعی پیدا می کند که از خلوت شخصی فراتر برود. کسی که خودش کتاب می خواند، اگر دیگران را هم به خواندن دعوت کند، در واقع تجربه ای را که برای خودش باارزش بوده، با جامعه قسمت می کند. در خاطرات و روایتهای مربوط به رهبر شهید، بارها بر این وجه از شخصیت او تاکید شده است؛ این که کتاب خوانی را امری مهم و ضروری می دانست و برای تشویق دیگران به مطالعه وقت می گذاشت. حتی نقل شده بود که اگر مطمئن می شد صحبت کردن درباره ی کتاب می تواند مردم را به خواندن ترغیب کند، حاضر بود روزانه یک ساعت و نیم از وقت خویش را به این کار اختصاص دهد.
این جمله را باید کمی بیشتر از یک سفارش فرهنگی معمولی جدی گرفت. یک ساعت و نیم از وقت روزانه یک رهبر، زمان اندکی نیست. چنین پیشنهادی نشان میدهد مسئله کتاب برای وی در حاشیه مسئولیت ها و دغدغه های عمومی قرار نداشت. گویی باور داشت جامعه ای که نمی خواند، بخشی از امکان اندیشیدن، انتخاب کردن و شناختن را از دست می دهد. کتاب خوانی در این نگاه، نه تفریحی برای ساعات فراغت، بلکه ضرورتی به منظور زندگی فردی و اجتماعی است. او می خواست دیگران هم لذت کشف جهان های تازه را تجربه کنند؛ همان لذتی که خودش سال ها با آن زندگی کرده بود.
با این همه، آن چه سال جاری این روایت را متفاوت می کند، فقط علاقه و سفارش های وی نیست؛ پایان زندگی اش است. وی در میان کتاب هایش به شهادت رسید. اینجا دیگر با یک خاطره از کتاب خوانی یا یک سفارش برای افزایش سرانه مطالعه مواجه نیستیم. با تصویری مواجهیم که با دشواری میتوان از کنار آن گذشت: کتاب هایی که تا روز گذشته خوانده می شدند و درباره ی شان گفت و گو می شد، حالا در غیاب صاحبشان باقیمانده اند.
در چنین لحظه ای، آدم ناخواسته به کتاب های نیمه خوانده فکر می کند؛ به صفحه هایی که شاید قرار بوده باردیگر به آنها بازگردد، به کتاب هایی که در انتظار نوبت مطالعه بوده اند و به حاشیه هایی که حالا می توانند نشانی از ذهن و نگاه خواننده شان باشند. نمی دانیم آخرین کتابی که قبل از شهادت در دست داشته کدام بوده یا کدام عنوان قرار بوده پس از آن خوانده شود. اما همین ندانستن، تصویر را انسانی تر می کند. او نیز مانند هر کتاب خوان دیگری، احیانا لیستی از خوانده ها و نخوانده ها داشته است؛ کتاب هایی که دوست داشته بخواند و جهان هایی که هنوز فرصت نکرده بود به آنها سر بزند. آدم با فکر کردن به این کتاب های نخوانده، به یاد می آورد که حتی زندگی کسانیکه نامشان در تاریخ ثبت می شود نیز از لحظه های ساده و ناتمام تولید شده است؛ از کارهایی که قرار بوده فردا انجام شوند و کتاب هایی که قرار بوده روزی ورق بخورند.
شاید تلخ ترین بخش ماجرا همین باشد: کتاب ها باقی می مانند، اما فرصت خواندنشان برای صاحبشان پایان می یابد. قفسه ها همچنان پر هستند، کاغذها همچنان کلمه دارند و حاشیه ها همچنان نشانه هایی از یک ذهن جست وجوگر را حفظ می کنند؛ اما آن کسی که باید کتاب را بردارد، ورق بزند، مکث کند و با نویسنده وارد گفت و گو شود، دیگر حضور ندارد. جای خالی آدم ها گاهی در ساده ترین چیزها خودش را نشان می دهد؛ در صندلی ای که خالی مانده، فنجانی که دیگر کسی سراغش نمی رود و کتابی که مدت هاست همان جا باز مانده است.
با این حال، کتاب ها فقط یادگار یک غیبت نیستند. آنها می توانند راهی برای شناخت بهتر صاحبشان باشند. اگر می خواهیم درباره ی یک شخصیت تاریخی قضاوت نماییم، نباید فقط به مسئولیت ها، مواضع و سخنرانی هایش نگاه نماییم. گاهی باید دید چه می خوانده، چه نویسندگانی برایش اهمیت داشته اند، به کدام روایتها توجه کرده و در مقابل چه اندیشه هایی مکث کرده است. کتاب هایی که یک انسان انتخاب می کند، بخشی از جهان درونی او را آشکار می کنند؛ جهانی که شاید در هیچ زندگی نامه رسمی به تمامی دیده نشود.
از این رو، یکی از بهترین راه های تقدیر یاد یک کتاب خوان، آن نیست که فقط درباره ی علاقه اش به کتاب حرف بزنیم؛ باید سراغ کتاب هایی برویم که خوانده است، درباره ی شان گفت و گو نماییم، آثار مورد توجهش را باردیگر بخوانیم و اجازه بدهیم این کتاب ها از قفسه های شخصی و عمومی به زندگی دیگران راه پیدا کنند. اگر کتابخانه ای چنین سرنوشتی پیدا کند که کتاب هایش بعد از صاحبشان نیز خوانده شوند، شاید بتوان گفت بخشی از آن زندگی همچنان ادامه دارد.
هفته کتاب سال جاری می تواند مجالی برای همین برگشت باشد؛ برگشت به کتاب هایی که شاید نامشان را شنیده ایم، اما هیچ گاه سراغشان نرفته ایم؛ به رمان هایی که خواندنشان را به فردا موکول کرده ایم و به تاریخ و ادبیاتی که گمان می نماییم همیشه برای شناختنشان وقت خواهیم داشت. شاید بد نباشد در این هفته، به جای آنکه فقط درباره ی اهمیت مطالعه حرف بزنیم، یک کتاب برداریم و واقعا بخوانیم. نه جهت شرکت در مسابقه ای، نه برای ثبت تصویری از خودمان با کتابی در دست و نه حتی برای آنکه به دیگران ثابت نماییم اهل مطالعه ایم؛ فقط به جهت اینکه چند ساعت از جهان روزمره فاصله بگیریم و به جهان دیگری قدم بگذاریم.
در روزگاری که فرصت ها به سرعت می گذرند و حجم خبرها و تصویرها مجال مکث را از ما می گیرد، کتاب همچنان یکی از معدود جاهایی است که میتوان در آن ایستاد. میتوان جمله ای را باردیگر خواند، صفحه ای را به عقب بازگشت و برای فهمیدن یک مفهوم وقت گذاشت. شاید همین مکث کردن، یکی از مهم ترین چیزهایی باشد که مطالعه به انسان می آموزد.
امسال، وقتی نام هفته کتاب را می شنویم، تصویر کتابخانه مردی که در بین کتاب هایش به شهادت رسید، پیش چشممان قرار می گیرد. کتاب هایی که دیگر صاحبشان را صدا نمی زنند، اما هنوز می توانند خواننده ای تازه پیدا کنند. مردی که دیگر نیست تا صفحه ای را ورق بزند یا در حاشیه کتابی یادداشت بگذارد، اما رد نگاه و اندیشه اش در بین آن صفحه ها باقیمانده است. شاید اگر کسی روزی یکی از آن کتاب ها را باز کند و چشمش به یادداشتی از او بیفتد، برای لحظه ای احساس کند صاحب کتاب هنوز در همان حوالی است؛ هنوز چیزی برای گفتن دارد.
او از میان کتاب هایش رفت؛ کتاب ها ماندند. قفسه ها هنوز پر از روایت اند و حاشیه های کتاب ها هنوز رد دست و اندیشه او را در خود دارند. حالا نوبت ماست که آنها را از قفسه بیرون بیاوریم، ورق بزنیم و بخوانیم. شاید بهترین ادای احترام به مردی که یک عمر با کتاب زندگی کرد، این باشد که ما هم کمی بیشتر با کتاب زندگی کنیم؛ تا چراغی که سال ها در خلوت کتابخانه اش روشن بود، در خانه ها و کتابخانه های بیشتری روشن بماند.
به طور خلاصه او با نویسنده وارد گفت و گو می شود، با استدلالی موافقت یا مخالفت می کند، پرسشی در ذهنش شکل می گیرد و گاهی لازم می بیند همان جا پاسخی یا اعتراضی ثبت کند. رمان، آدم را به زندگی کسی می برد که هیچ وقت او را ندیده است؛ با نگرانی هایش همراه می شود، شکست هایش را می فهمد و شادی هایش را تجربه می کند. آنها می توانند راهی برای شناخت بهتر صاحبشان باشند.
منبع: javanbin.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب