وطنیات، ۳۲
نام تو را بر صخره ای بی مرگ کندند ایران من! ای یادگار یادگاران
جوان بین: منزوی با ترکیب تغزل و حماسه، توانسته است تصویری از ایران ترسیم کند که هم شایسته عاشقانه زیستن است و هم سزاوارِ ایستادگی برای رهایی.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:
در ادبیات معاصر ایران، حسین منزوی را بالاتر از هر چیز با غزل های عاشقانه و اشعار تغزلی اش می شناسند؛ اما بررسی دقیق تر آثار او نشان میدهد که در پسِ این لطافت کلام، دغدغه هایی سترگ نسبت به هویت، تاریخ و سرنوشت مردم نهفته است. او وطن را نه یک موجودیت انتزاعی یا قلمروی صرفا جغرافیایی، بلکه جانداری می بیند که در کشاکش میان «شکست» و «پیروزی»، و «خنده» و «گریه» معنا می یابد.
این غزل حسین منزوی با آگاه «ایرانم! ای از خونِ یاران، لاله زاران!»، نه تنها یکی از روشن ترین نمونه های شعر میهنی در کارنامه اوست، بلکه اطلاعیه ای است که در آن «وطن پرستی» از قالب های کلیشه ای و شعاری فراتر رفته و در پیوندی عمیق با عشق، سوگ، تاریخ و ایستادگی باز تعریف می شود. این اثر، تصویری چندلایه از ایرانی ارائه می کند که همزمان شکوهِ باغ گونه اش با تلخیِ زخم های تاریخی اش هم نشین است. شعر میهنی منزوی، خصوصاً در غزل پیش رو، نمونه ای از «عاشقانه سراییِ حماسی» است که در آن، شاعر همزمان به ستایش زیبایی های ایران می پردازد و مرثیه خوانِ رنج های آن است:
ایرانم! ای از خونِ یاران، لاله زاران!
ای لاله زارِ بی خزان از خونِ یاران!
ایرانم! ای معشوقِ ناب! ای نابِ نایاب!
وی عاشقانت بی شمارِ بی شماران!
یک چشمِ تو خندان و یک چشمِ تو گریان
چون شادخواران در کنارِ سوگواران
ایرانِ من! آه ای زده از شعرِ حافظ
زیباترین گُل را به گیسویِ بهاران
ای خونِ دامن گیرِ بابک در رگانت
جاری ترین سیلابِ سُرخِ روزگاران
پیشِ بهارِ تو، بهشت از جلوه اُفتاد
ای باغ ها پیشِ کویرت شرمساران
ای رودهایت رهشناسانِ رسیدن
وز شوقِ پیوستن به دریا، بی قراران
ایرانِ من! لختی بمان تا باز پیچد
در گوشت آوازِ بلندِ سربه داران
لَختی بمان تا آن سوارانِ سرآمد
همراهی ات را سر برآرند از غباران
می خوانم آوازی برایت عاشقانه
همراهی ام با رعد و برق و باد و باران
از این شکستن ها مکن پروا که آخر
پیروزی ای ایران! به رغمِ نابه کاران
نامِ تو را بر صخره ای بی مرگ کندند
ایرانِ من! ای یادگارِ یادگاران
در واکاوی مؤلفه های نمادین و معنایی نمیتوان از ساختار موسیقایی و طنینِ جمعیِ کلمات چشم پوشید. ردیف و قافیه این غزل (ـاران)، نقشی فراتر از یک لزوم موسیقایی ایفا می کند. استفاده از واژگانی چون «یاران»، «شماران»، «سوگواران»، «بهاران» و «یادگاران»، فضایی متکثر و جمعی بوجود می آورد. این تکرار صوتی، یادآور حضور مردم، مبارزان و نسل های پی درپی تاریخ طولانی این سرزمین است که گویی در متن غزل، همراه با شاعر، سرودِ وطن سر می دهند.
از سوی دیگر در اشعار منزوی همیشه تعادل در عین دوگانگی را می توان دید، که اینجا در دیالکتیکِ خنده و گریه؛ چهره دوگانه ای از وطن تصویر میکند. منزوی در بیتِ «یک چشمِ تو خندان و یک چشمِ تو گریان»، به تقابل هویتِ ایران اشاره دارد. وطنِ او نه سراسر آرمان شهر است و نه سراسر ویرانه؛ بلکه سرزمینی است که در آن امید (خنده) و فاجعه (گریه) همزمان حضور دارند. او با تشبیه «شادخواران در کنار سوگواران»، جامعه ای را ترسیم می کند که میان شادی و سوگ، و زندگی و مرگ در نوسان است.
تاریخ مندی هم از برجسته ترین ابعاد این غزل است، پیوندِ زمان حال با گذشته های حماسی و تداوم آن در بستر تاریخ در اندیشه شاعر. منزوی با آوردن نام «بابک» و «سربداران»، وطن را به ریشه های مقاومت پیوند می زند. «خون دامن گیر بابک» در رگ های ایران، استعاره ای از تداوم تاریخیِ مبارزه است؛ گویی مقاومت، قسمتی از ژنوم و ماهیتِ حیاتی این سرزمین است که از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود.
در نگاه منزوی، عناصر طبیعی ایران هم دارای معنای هویتی هستند؛ زیبایی شناسیِ طبیعت؛ از باغ تا کویر را می توان در این غزل دید. بیت «ای باغ ها پیش کویرت شرمساران»، بازخوانیِ جدیدی از مفهوم «کویر» است. در صورتیکه کویر در ادبیات کلاسیک گاه نماد محرومیت بود، در اینجا به نمادی از اصالت، پایداری و زیباییِ یگانه بدل می شود که حتی باغ های سرسبز در مقابل شکوهِ آن سر فرود می آورند.
پایان بندیِ شعر، گویای جهان بینیِ منزوی است: امید در دلِ ناامیدی؛ و در فرجام پیروزی. «از این شکستن ها مکن پروا که آخر / پیروزی ای ایران! به رغمِ نابه کاران». این امید، نگاهی منفعلانه نیست؛ بلکه برخاسته از ایمانی است که به «نامِ ثبت شده بر صخره های بی مرگِ تاریخ» دارد. شاعر بالاخره، ایران را «یادگارِ یادگاران» می خواند؛ میراثی که از گذشتگان به ما رسیده و مسئولیتِ حفظ و حراست از آن بر دوشِ نسل های آینده است.
وطن در منظر حسین منزوی و اشعارش
وطن پرستی در شعر حسین منزوی، بطور معمول در قالب ستایش های شعاری از سرزمین بروز نمی کند؛ بلکه با مفاهیمی چون عشق، اندوه، آزادی خواهی، عدالت طلبی و اعتراض به ستم درهم می آمیزد. از این منظر، وطن در شعر منزوی هم خانه و سرچشمه هویت است و هم سرزمینی صدمه دیده که شاعر خویش را در مقابل رنج ها و سرنوشت آن مسئول می داند. منزوی ایران را همچون موجودی زنده، عزیز و شایسته گفتگو تصویر می کند؛ موجودی که میتوان با آن سخن گفت، برایش گریست و از رنج هایش اندوهگین شد. در چنین نگاهی، رابطه شاعر با وطن به رابطه فرزند با مادر شباهت دارد. وطن برای او تنها یک محدوده جغرافیایی نیست، بلکه سرچشمه خاطره، زبان، فرهنگ و احساس تعلق بشمار می رود.
اندوه در ارتباط با وطن در خیلی از تصاویر شعری منزوی با عناصری همچون خون، لاله، خاک و یاد یاران از دست رفته بیان می شود. تصویرهایی مانند «ایرانم، ای از خون یاران، لاله زاران» نشان میدهد که وطن در شعر او همزمان سرزمینی زیبا، تاریخی و خون دیده است؛ سرزمینی که شکوه آن با خاطره رنج ها و فداکاری های مردمش پیوند خورده است. یکی از مهم ترین وجوه وطن پرستی در شعر منزوی، پیوند آن با مفهوم آزادی است. او وطن دوستی را در اطاعت بی چون وچرا از قدرت خلاصه نمی کند، بلکه دفاع از آزادی مردم و اعتراض به شرایط خفقان آور را قسمتی از وفاداری به سرزمین می داند. پژوهش های انجام شده در رابطه با اشعار اجتماعی او هم آزادی، حقوق مردم، عدالت و ظلم ستیزی را از مضامین برجسته شعر منزوی معرفی کرده اند.
بر همین اساس، وطن مطلوب منزوی سرزمینی آزاد و عادلانه است. در نگاه او، هنگامی که جامعه با استبداد، سرکوب یا بی عدالتی مواجه می شود، سکوت در مقابل این وضعیت با مفهوم حقیقی وطن دوستی سازگار نیست. اعتراض شاعر به نابسامانی های اجتماعی و سیاسی، نه از بیگانگی با وطن، بلکه از دلبستگی عمیق او به ایران و مردم آن سرچشمه می گیرد.
از سوی دیگر منزوی برای بیان مفهوم وطن، همواره از واژه مستقیم «ایران» استفاده نمی کند و گاه از مجموعه ای از نمادهای ریشه دار در فرهنگ ایرانی بهره می گیرد. «باغ» و «بهار» در شعر او نماد و نشانه ایران زنده، بارور و شایسته رهایی باشند. «خانه» نماد تعلق و بازگشت است و «کوه» مفاهیمی مانند پایداری، مقاومت و امید به آزادی را تداعی می کند. همینطور «شهر» و «بازار» به جامعه و لزوم انسجام مردم اشاره دارند. دراین میان، نمادهایی چون خاک و کوزه، مفاهیمی همچون مرگ، کشتار، حافظه جمعی و پیوند انسان با سرزمین را در خود جای می دهند.
وطن پرستی منزوی، همانطور که در شعر فوق دیدیم با تاریخ و حافظه جمعی هم پیوندی تنگاتنگ دارد. شاعر ایران را از خلال یاد کسانی می بیند که برای آزادی، دفاع از مردم یا حفظ ارزش های جمعی جان باخته اند. از ین جهت، عناصری مانند لاله و خون در شعر او تنها مظاهر طبیعت نیستند، بلکه نشانه هایی از تداوم یاد تاریخی، فداکاری و مقاومت به شمار می روند.
این نگاه، میان عناصر ایران باستان، فرهنگ ملی و گاه نمادهای مذهبی ارتباط برقرار می کند. بنابراین، ایران در شعر منزوی هویتی چندلایه دارد؛ از یک سو سرزمین شاهنامه، اسطوره و تاریخ است، از طرفی جامعه ای معاصر و گرفتار بحران، و همزمان فضایی آیینی و تاریخی که مفاهیمی چون شهادت، عزاداری و مقاومت را در خود جای داده است. از این منظر، گلایه های سیاسی و اجتماعی منزوی را نمی توان نشانه بی وطنی دانست. اعتراض او غالباً از دل عشق به ایران و نگرانی نسبت به سرنوشت مردم شکل می گیرد. پژوهش های در ارتباط با آثار او هم تاکید دارند که شعرهای سیاسی و اجتماعی منزوی با عشق، اندوه انسانی و دغدغه سرنوشت جامعه درآمیخته اند.
برآیند بررسی آثار منزوی نشان میدهد که وطن پرستی در شعر او سه نمود اصلی دارد: نخست، عشق به ایران به عنوان خانه و سرچشمه هویت؛ دوم، عزاداری برای وطن رنج دیده و مردمی که صدمه دیده اند؛ و سوم، اعتراض به ظلم و مطالبه آزادی، عدالت و کرامت انسانی. بنابراین، وطن در شعر حسین منزوی مفهومی ایستا و تشریفاتی نیست، بلکه سرزمینی زنده و تاریخی است که باید آنرا دوست داشت، رنج هایش را شناخت و برای بهبود وضعیت مردمش مسئولانه سخن گفت.
کوتاه سخن این که غزلِ «ایرانم»، فراتر از یک ستایشِ ساده، منشورِ وطن پرستیِ حسین منزوی است. وی در این اثر نشان میدهد که عشق به وطن بدونِ فهمِ رنج های آن، عشقی ناقص است. منزوی با ترکیب تغزل و حماسه، توانسته است تصویری از ایران ترسیم کند که هم شایستهٔ عاشقانه زیستن است و هم سزاوارِ ایستادگی برای رهایی. این شعر، گواهی است بر این که آزادی، عدالت و کرامت انسانی، سنگ بنای دلبستگیِ شاعر به این «معشوقِ ناب» بوده است.
منبع: جوان بین
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب