در مكتب رهبر شهید انقلاب ، ۵
این زبان به این خوبی را چرا با تعبیرات غلط خراب کنیم؟
جوان بین: زبان فارسی به عنوان شاخه ای از خانواده هندواروپایی و زبان عربی به عنوان عضوی از خانواده سامی هستند؛ شباهت های این دو زبان نه محصول خویشاوندی، بلکه حاصل تعاملات تاریخی، علمی و فرهنگی است.
به گزارش جوان بین به نقل از مهر، در بین گفتگوهای دانشگاهی و عمومی، همواره پرسش پیرامون برتری یا توانایی زبان های مختلف مطرح بوده است. یکی از چالش برانگیزترین مباحث در عرصه زبان شناسی ایران، مقایسه نظام زبانی فارسی و عربی است. با وجود همزیستی تاریخی، پیوندهای دینی و تأثیرات متقابل واژگانی، باید توجه داشت که این دو زبان از دو ریشه کاملا متفاوت برخاسته اند و نمی توان آنها را با یک متر و معیار واحدسنجید.
زبان فارسی بعنوان شاخه ای از خانواده هندواروپایی و زبان عربی بعنوان عضوی از خانواده سامی، دو ساختار زبانی کاملا متفاوت را نمایندگی می کنند. بر خلاف تصور رایج، شباهت های این دو زبان نه محصول خویشاوندی، بلکه حاصل تعاملات تاریخی، علمی و فرهنگی است. شناخت دقیق ظرفیتهای واژه سازی، صرف فعل و نحو در هر یک از این دو زبان، نشان میدهد که هر کدام ابزارهای منحصر به فردی برای بیان مفاهیم و نیازهای گویشوران خود در اختیار دارند.
تمایزات ساختاری و قابلیت های زبان فارسی و عربی در کلام رهبر شهید
تفاوت میان فارسی و عربی قبل از هر چیز در خانواده زبانی آنها نهفته است. در صورتیکه فارسی بر پایه نظام ترکیب و وندافزایی بنا شده، عربی نظامی مبتنی بر اشتقاق ریشه ای و قالب های وزنی است. این تفاوت در «جنس دستوری» به اوج خود می رسد؛ جایی که عربی با سیستم پیچیده مذکر و مؤنث شناخته می شود، اما فارسی نو بسمت ساده سازی پیش رفته و جنسیت دستوری را به کلی حذف کرده است.
رهبر شهید انقلاب در بیاناتی در دیدار جمعی از مدیران و کارکنان معاونت سیاسی سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۲۱ اسفند ۱۳۶۹ فرموده بودند: «ما زبان وسیع و گسترده ای داریم؛ زبان ما هم اکنون از زبان عربی وسیع تر است. زبان دَری نه؛ زبان دَریِ اصلی که ما برمبنای پایه ی دَری تا امروز حرکت کرده ایم، از عربی وسیع تر نیست، لکن امروز هر چه زبان ما است ــ که حدودا پنجاه درصد زبان ما، شصت درصد زبان ما است؛ و چهل درصدش را از عربی لغت آورده ایم ــ مال ما است؛ به قول مرحوم آل احمد، آن زبانی که من دارم با آن حرف میزنم، زبان من است. مثلا [کلمه ی] «حرف» را بگوییم [چون خود] حرف، عربی است، [پس] نگوییم «حرف»! خب «حرف»، فارسی است، داریم حرف میزنیم با هم.
خب، زبان فارسی علاوه بر گسترش خودش، علاوه بر ترکیب پذیری خودش که بسیار زبان خوب، شیرین، وسیع، پُرگنجایش، مثل یک بادبادک [است که] صد برابر حجم فعلیِ خودش قابل گسترش پیدا کردن است ــ زبان عربی این جوری نیست؛ زبان عربی مثل یک جِوالِ بزرگ است؛ همانی است که هست؛ گسترش آن کم است، قابلیت اتّساعش کم است؛ زبان فارسی کوچک تر از آنست، امّا قابلیّت اتّساعش خیلی زیاد است ــ این زبانِ قابل اتّساع و توانا که همه ی ظرافتها را میتواند بیان بکند و علاوه بر این نصف زبان عربی هم هم اکنون جزوش است، خب این زبانِ به این خوبی را چرا خراب نماییم با تعبیرات غلط، آن هم در رادیو تلویزیون؟ پس درست گویی را رعایت کنید.»
ظرفیت های زبانی در فارسی و انعطاف در واژه سازی، نظام ریشه گرا در زبان عربی
زبان فارسی نو، قدرت و پویایی خویش را مدیون قابلیت بالای «ترکیب» و «وندافزایی» است. ساخت واژه های مرکب (مانند دانشگاه، فرهنگستان، دانش بنیان) به فارسی زبانان اجازه می دهد تا به گونه ای شفاف و قابل فهم، مفاهیم نوظهور علمی و اجتماعی را واژه گزینی کنند. همینطور نظام «فعل های مرکب» در فارسی، ظرفیتی بی انتها برای توسعه اصطلاحات اداری و علمی به وجود آورده است. این خصوصیت ها سبب شده است که فارسی، با وجود سادگی در ساختار دستوری، در واژه سازی بسیار انعطاف پذیر عمل کند.
در نقطه مقابل، عربی معیار بر پایه «ریشه های سه حرفی» بنا شده است. این سیستم بسیار منظم، با جای گذاری ریشه در قالب های مختلف، شبکه ای از واژگان مرتبط (مانند کتاب، کاتب، مکتب، مکتوب) به وجود می آورد. باآنکه تشخیص دقیق این وزن ها برای زبان آموزان نیازمند ممارست است، اما این ساختار به زبان عربی نظمی ریاضی گونه و دقیق می بخشد. همینطور استفاده از «جمع های شکسته»، یکی دیگر از خصوصیت های خاص نظام صرفی عربی است که آنرا از زبان های هندواروپایی متمایز می کند.
از منظر دستور زبان، فارسی و عربی در دو مسیر متفاوت حرکت کرده اند، صرف فعل در فارسی بدون درگیری با جنسیت دستوری به انجام می رسد و ساختار جمله (فاعل، مفعول، فعل) ثبات و سادگی بیشتری دارد. عربی معیار با حفظ «تثنیه» و تفکیک دقیق جنسیت (مذکر و مؤنث) در فعل و صفت، جزئیات دستوری بیشتری را در دل کلمات جای داده است.
از منظر زبان شناسی، زبان فارسی در «ترکیب سازی و انعطاف واژگانی» سرآمد است و عربی در «نظم اشتقاقی و دقت دستوری» متمایز عمل می کند. زبان فارسی با حذف پیچیدگی های غیرضروری همچون جنس دستوری، راه را برای بیانی شفاف تر هموار کرده و عربی با ساختار ریشه ای خود، شبکه معناییِ نظام مندی به وجود آورده است.
وام گیری و داد و ستد فرهنگی دو زبان
تأثیر متقابل فارسی و عربی، فراتر از حوزه های زبانی به دایره های فرهنگی، دینی و فلسفی هم کشیده شده است. ورود واژه های عربی به فارسی، نه فقط به غنای زبان ما لطمه نزده، بلکه با هضم در دستگاه دستوری فارسی، قسمتی از بدنه زبان فارسی شده است. در مقابل، واژگان بسیاری هم از فارسی به عربی راه یافته اند. نکته کلیدی اینجاست که هیچ کدام از این وام واژه ها، ماهیتِ «ترکیب گرای» فارسی یا «ریشه گرای» عربی را تغییر نداده اند. بالاخره، توانایی یک زبان نه در تعداد واژگان احتمالی، بلکه در قدرت پاسخگویی آن به نیازهای بیانی و فرهنگی گویشورانش نهفته است.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب